Σας προειδοποιώ ότι θα διαπράξω μιαν ατιμία κάπου μέσα σ’ αυτό το κείμενο υπέρ του Νίκολας Νεγκροπόντε. Θα φυτέψω εδώ ψέμα αισχρό. Το ψέμα μου θα το πιστέψετε, επειδή θα το βάλω ανάμεσα σε αλήθειες, σαν μαργαρίτα πλαστική ανάμεσα σε φυσικές. Επειδή θα είναι μόνον ένα. Επειδή αυτό που είναι ψέμα για τον Νεγκροπόντε αποτελεί πικρή αλήθεια για άλλους. Επειδή στον τόπο μας λατρεύουν τα ψέματα. Αρχίζω και... φυλαχθείτε!

Ο φορητός υπολογιστής του Νεγκροπόντε σχεδιάστηκε να κοστίζει μόλις εκατό δολάρια, για να μπορεί να μπει στο σακίδιο των φτωχών παιδιών. Στο πλάι του ενσωματώνει χειρολαβή. Ο μαθητής την περιστρέφει, για να παραχθεί ηλεκτρισμός. Λειτουργεί και με ηλιακή ενέργεια. ΄Ενα στα δύο παιδιά του πλανήτη δεν έχει ηλεκτρικό ρεύμα στο σπίτι του.

Ένας υπολογιστής για κάθε παιδί είναι το μεγάλο όνειρο και το μεγάλο έργο του Νίκολας Νεγκροπόντε. Το ταξίδι άρχισε, βρισκόμαστε ήδη στη μέση του πελάγους. Το laptop των φτωχών επινοήθηκε και πανεύκολα παράγεται. Αλλά το σπουδαιότερο μέρος του έργου είναι το τελευταίο: Να φθάσει στις καλύβες. Χωρίς τέτοιο τέλος, το όνειρο χάνεται.

Ο Νίκολας Νεγκροπόντε είναι ομογενής, αλλά  αποκομμένος από τον ελληνισμό. Ανήκει στους αποξενωμένους ΄Ελληνες, οι οποίοι παρακίνησαν τον Καβάφη να γράψει ένα πολύ μελαγχολικό ποίημα.  Επιγράφεται "Ποσειδωνιάται" και τερματίζεται με τον στίχο: "Βγαλμένοι – ω συμφορά! – από τον ελληνισμό".  "Βγαλμένοι" είναι οι αποκομμένοι και ριγμένοι έξω. 

Ο Νεγκροπόντε παρουσίασε το laptop των φτωχών στον Κόφι  Ανάν. Ο τότε γενικός γραμματέας του ΟΗΕ δεν ηλεκτρίστηκε. Αναμενόμενο. Όταν δεν συγκινείσαι από βάρβαρες εισβολές, όπως η τουρκική στην Κύπρο, θα ηλεκτριστείς από ένα μηχάνημα που μπορούν πλέον να το αγοράσουν και οι ψωριάρηδες;

Ωστόσο, υπέγραψε ένα μνημόνιο συνεργασίας με τον Νικόλα, ιδρυτή του Media Lab, στο διάσημο MIT, και πρόεδρο της οργάνωσης Ένας Υπολογιστής Για Κάθε Παιδί. Ο Κόφι ήθελε να βγάλει καλό όνομα στον κόσμο, την ώρα που τον έβγαζαν από τη θέση του. ΄Αδραξε την ευκαιρία που του πρόσφερε ο Νεγκροπόντε.

Ο Μπιλ Γκέιτς, ο διαφημισμένος ως φιλάνθρωπος, πέρασε στην άλλη όχθη. Εναντιώθηκε στο laptop των φτωχών. Γιατί άραγε; Επειδή δημιουργεί "άλλες" συνθήκες που ασελγούν στην ελεύθερη αγορά; Ο υπολογιστής είναι φθηνός. Οι φτωχοί μπορούν να τον χαρίσουν σε πιο φτωχούς.  Και ο τελευταίος μπορεί τώρα να γίνει φιλάνθρωπος. Ο καθένας μπορεί να βοηθήσει στο πιο μαζικό μορφωτικό πείραμα που επιχείρησε ποτέ η ανθρωπότητα.

Ο σχεδιασμός του φθηνού υπολογιστή αποτελεί βαθύτερο χριστιανικό μάθημα που ο Μπιλ, ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο, αδυνατεί να αφομοιώσει. Προτιμά εκείνο της πριγκιπικής φιλανθρωπίας, κατά την οποία ο "ανώτερος" δίνει στον "κατώτερο", χωρίς ο ίδιος να κατεβαίνει στο επίπεδο του δυστυχισμένου, χωρίς ο ίδιος να γίνεται "κατώτερος".

Αποτέλεσμα: Μια πόρνη στη Λατινική Αμερική ή στην Αφρική, που αγοράζει στο παιδί της προϊόντα της Microsoft, νομίζει ότι το αφεντικό της καλής εταιρείας θα την ελαφρώσει από τα βάσανα και τις αμαρτίες της. Αλήθεια είναι. Η εκδιδόμενη μητέρα μπορεί να μειώσει τον αριθμό των πελατών της από δέκα σε εννέα ημερησίως. Η φιλανθρωπική δράση του ιδρυτή της Microsoft θα καλύψει το αντίτιμο της μίας αγοραίας περίπτυξης που αφαιρεί. Πάλι καλά: Νιώθει την ανάγκη να δίνει, έστω κι έτσι. Μέγα είναι και τούτο. Δίνοντας, θα καταλάβει πώς και από ποιους έλαβε.

Το παιδί θα πει στη μητέρα του ότι ο μαθητικός υπολογιστής του είναι φθηνός, αλλ’ όχι φθηνιάρικος. Μ’ αυτόν ο Νεγκροπόντε κάνει μάθημα καινοτομίας στους κατασκευαστές ακριβών laptop. Το εργαλείο επικοινωνεί με το Διαδίκτυο και με άλλους όμοιους υπολογιστές. Διαθέτει κάμερα. Κάνει "κλικ" που η τρώγλη δεν έχει ξανακούσει. "Κάποιοι μπαίνουν μέσα από ένα μαγικό παράθυρο… που το παιδί κρατάει στα χέρια του!" λέει η γιαγιά. Και κάποιοι βγαίνουν από τη ζούγκλα τους.

Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη, Πακιστάν, Παλαιστίνη, Ρουάντα, Νιγηρία τον ζητούν για τα παιδιά τους. Φοβήθηκαν οι έμποροι ότι θα έρθουν τα πάνω κάτω στις τιμές. Πράγματι, ο Νεγκροπόντε προκάλεσε πτώση τιμών και άνοδο αξιών. Αν αληθινά αγαπούσε τον Μαρξ και ήθελε να διασώσει τον μαρξισμό, ο Στάλιν θα ανέθετε στον Μπέρια να δολοφονήσει τον Νεγκροπόντε.

Ο λόγος είναι απλός. Τον αντλούμε από τη βαρβαρότητα της παιδικής εργασίας στον Τρίτο Κόσμο. Κοιτάζοντας πεντάχρονα κορμάκια να μεταφέρουν π. χ. υλικά οικοδομών, ρωτούμε:

Αν δεν αποτελεί επανάσταση να παίρνεις τις πέτρες από τους ώμους των παιδιών και να τους δίνεις laptop, τότε, τι σημαίνει επανάσταση;

Ο υπολογιστής δεν υποκαθιστά αυτομάτως το κτηνώδες φορτίο. Για πολύ καιρό ακόμη, οι πέτρες θα παραμείνουν στους ώμους των παιδιών. Χωρίς τον υπολογιστή, όμως, χωρίς την μετάβαση σε άλλη κοινωνική  φάση, και μάλιστα στην ηλεκτρονική, θα πλάκωναν παντοτινά τη ζωή τους.  Τώρα η πρόοδος θα τις πετάξει από επάνω τους και θα τις κατευθύνει εναντίον των εξουσιαστών τους. Η θλιβερή σκυτάλη δεν θα περάσει στις επόμενες γενιές. Με άλλα λόγια, κίνητρο της δολοφονίας θα ήταν να μην προλάβει ο Νεγκροπόντε να αποδείξει ότι η φτώχεια και η αμάθεια εξαλείφονται με τρόπους ουδόλως μαρξιστικούς.

Ο εκατονταδόλαρος υπολογιστής διανέμεται στα παιδιά σαν βιβλίο μαζί με τα σχολικά βιβλία. Περιέχει όλα τα βιβλία κάθε τάξης συν πολλά βοηθήματα. Χωρά άνετα στο σχολικό σακίδιο- το μόνο φορτίο που ταιριάζει στους παιδικούς ώμους.

Ο Νίκολας έβαλε τα γυαλιά στον Μπιλ. Με τη λάμψη της πράξης του  είπε: Αντί να κερδοσκοπείς σε βαθμό που να μην ξέρεις πια τι να κάνεις τα κέρδη σου, εσύ πρώτος όφειλες να δημιουργήσεις τον φθηνό υπολογιστή. Είναι αθέμιτος σκοπός το κέρδος; Όχι, βέβαια. Όμως, τι απέδειξε η ευρωπαϊκή περιπέτεια της Microsoft; Ότι ο Μπιλ, που, ως φιλάνθρωπος δημιουργεί στον κόσμο εικόνα ηθικής ανωτερότητας, έκανε λαδιές που ούτε το ανεκτικότατο εμπορικό δίκαιο της ΕΕ συγχωρεί, ούτε το Εφετείο των ΗΠΑ ανέχεται.

Για να τερματίσει τον αθέμιτο ανταγωνισμό της, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο επέβαλε στη Microsoft το υψηλότερο πρόστιμο στην ιστορία της Ευρώπης.

Ο Ιησούς συγχώρησε τον Ζακχαίο, όταν ο φοροεισπράκτορας αυτός των Ρωμαίων κατακτητών είπε ότι χαρίζει στους φτωχούς τη μισή περιουσία του. Κι αν ακόμη ο Μπιλ χαρίσει περισσότερα, δεν θα αποκτήσει το ηθικό μεγαλείο του Ζακχαίου. Ο αρχιτελώνης πρόσθεσε κάτι που εκείνος παραλείπει: Ζήτησε συγνώμη απ’ όσους αδίκησε κι επέστρεψε στους αδικημένους τετραπλάσια απ’ όσα τους πήρε. Τούτο ακριβώς ο Μπίλ αγωνίστηκε δικαστικά να αποφύγει.

Τεχνολογία και ψυχή

Είναι εκπληκτικό ότι υπολογιστής που κοστίζει όσο το δείπνο δύο ζευγαριών σε αθηναϊκό εστιατόριο, έχει τη δυνατότητα ασύρματης σύνδεσης με το Internet. Διαθέτει δυο κεραιούλες, με τις οποίες τα παιδιά σε ακτίνα 700 μέτρων επικοινωνούν μεταξύ τους, χωρίς τη βοήθεια τρίτου. Η δικτύωση αυτορρυθμίζεται. Η ταχύτητα είναι πολύ μεγαλύτερη του ADSL.

Το να δίνεις πρόσβαση στην ηλεκτρονική σε παιδιά που υποσιτίζονται, που την άθλια γωνιά τους φωτίζει λάμπα πετρελαίου, αποτελεί αληθινή ανατροπή. Είναι πρωτοπορία που ενώνει την καρδιά με την τεχνολογία. Ναι, ο Νίκολας εμφύτευσε καρδιά στο laptop. Τη δική του καρδιά. Εγκαινίασε την καρδιοχειρουργική και εισήγαγε την ευαισθησία σ’ έναν τομέα που τις είχε απελπιστικά ανάγκη. Η αρνητική αντίδραση του Γκέιτς υποδηλώνει ότι από την Αμερική δεν έπρεπε να ξεκινήσει τέτοια επανάσταση.

Είπαν: Αν ο Τζον, ο αδελφός του Νίκολας, δεν ήταν επικεφαλής των Υπηρεσιών Πληροφοριών της Υπερδύναμης και κατόπιν αναπληρωτής υπουργός των Εξωτερικών της, δεν θα τον άφηναν να διακινήσει το δημιούργημά του. Σκεφθείτε ότι η Λιβύη το ζήτησε πρώτη. Η ζωή απάντησε στους δύο αυτούς ισχυρισμούς. Πρώτον, μηδαμινή πολιτική ισχύς κρύβεται πίσω από τον Νεγκροπόντε, ενώ πίσω από τους αντιπάλους του στοιχίζεται ολόκληρη ομάδα ηγετών με πρώτους τους δικτατορεύοντες. Δεύτερον, ο Καντάφι αγόρασε πάμφθηνα την ανατροπή του, αγοράζοντας για τα παιδιά της πατρίδας του τη γνώση του καλύτερου. Γενναίο! Εύγε, Μουαμάρ.

Ο υπολογιστής αυτός αντιπροσωπεύει τη Μεγάλη Ιδέα στην Παιδεία. "Εκπαίδευση από τα κάτω προς τα επάνω" κηρύσσει ο Νεγκροπόντε. Από τους μαθητές αρχίζει. Τι μπορεί να τους διδάξει ένα μηχάνημα; Η πιο μεγάλη προσφορά ενός δασκάλου προς τα παιδιά είναι "να τα μάθει πώς να μαθαίνουν". Ε, τούτο το εργαλείο προσφέρει το ίδιο: Μαθαίνει στα παιδιά πώς να μαθαίνουν.

Η Κίνα απέρριψε τον υπολογιστή, επειδή είναι μαθητοκεντρικός. Καθιερώνει την ελεύθερη αναζήτηση γνώσης από πλευράς των παιδιών. Οι μαθητές μπορούν να δικτυώνονται, ανεξέλεγκτα από τους δασκάλους, και να μελετούν όσα δεν επιθυμεί το καθεστώς. Αφού είναι έτσι, α-πα-γο-ρεύ-ε-ται. Τον θέλουν δασκαλοκεντρικό: Θα μαθαίνεις ό,τι θέλουμε εμείς. Θα παρέχουμε γνώση από επάνω προς τα κάτω, όπως συμβαίνει μέχρι σήμερα στην ιστορία. Αλλά η ιστορία αλλάζει. Το laptop εκδημοκρατίζει τον Τρίτο Κόσμο. Η Ταϊλάνδη αγαπούσε τον σχολικό υπολογιστή του Νικόλα, ώσπου οι στρατιωτικοί ανέλαβαν την εξουσία με πραξικόπημα.

Το 40% των παιδιών της υδρογείου δεν έχουν καν σχολείο ή δεν έχουν κανονικό σχολείο. Υποχρεώνονται να μάθουν μόνα τους όσα μπορούν. Κάνουν μάθημα κάτω από ένα δένδρο. Ο δάσκαλος πότε έρχεται και πότε όχι. Ο φθηνός φορητός μπορεί να αλλάξει τη ζωή τους. Είναι ο ίδιος κινητό σχολείο. Παρέχει εκπαίδευση και όταν οι συνθήκες είναι άθλιες.

Αλλά μπορούν τα παιδιά να μαθαίνουν μόνα τους; Μπορούμε, απαντούν τα χαμίνια των δρόμων της Ινδίας. Αυτά τα έρημα, τα αδίδακτα και παραπεταμένα, πηγαίνουν στους κοινόχρηστους υπολογιστές, που έχουν "καρφώσει" στους τοίχους των δημόσιων κτιρίων, και, με θαυμάσιους χειρισμούς, ερευνούν στο Διαδίκτυο! Τους υπαίθριους αυτούς υπολογιστές αποκαλούν "τρύπες στον τοίχο". ΄Εγιναν κρουνοί πληροφόρησης. Από εκεί ένας άλλος κόσμος μπαίνει στον κόσμο τους.

Ο Νεγκροπόντε επιβάλλει την ειρηνική επανάστασή του υπέρ των φτωχών, χωρίς ο ίδιος να διαθέτει πολιτική εξουσία. Τα δύο αδέλφια, Νίκολας και Τζον, πήραν δρόμους διαφορετικούς, ο ένας της επιστήμης, ο άλλος της πολιτικής. Ποιος έφθασε τελικά στη γη της Επαγγελίας;

Στο οικονομικό πεδίο, ο Νικόλας είναι νάνος απέναντι σε δύο γίγαντες, Microsoft και Intel. "Απορρίπτεις τις δοκιμασμένες λύσεις", φωνάζουν οι γίγαντες. "Δημιουργείς κινδύνους". Ο νάνος απαντά: "Τα παιδιά του Νότου δεν αντέχουν οικονομικά τις δοκιμασμένες λύσεις του Βορρά. Χρειάζονται… νότιες λύσεις!" ΄Ετσι, περνούμε στο ιδεολογικό πεδίο, όπου ο Νικόλας γίνεται γίγαντας με δύο νάνους στο ύψος των γονάτων του.

Δεν σε νοιάζει εσένα το laptop των φτωχών μαθητών; Το Πολυτεχνείο εξελληνίζει, προσαρμόζει στο εκπαιδευτικό σύστημά μας, το λογισμικό του. Δεν ανήκουμε στην Αφρική, αλλά βρισκόμαστε κοντά της. Στη χρήση υπολογιστών στα σχολεία είμαστε οι προτελευταίοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε νοιάζει, φίλε.

O Nίκολας Νεγκροπόντε έρχεται αρωγός των φτωχών. Βοηθάς, διότι είσαι το πλάσμα που λέγεται άνθρωπος, όχι διότι είσαι αριστερός ή δεξιός. Βοηθήστε τον συνάνθρωπο, "τον άλλον", τον ξένο, τον πλησίον. Σήμερα όλοι είναι πλησίον. Μακρινός δεν υπάρχει. Αγνοήστε τους πολιτικούς χαρακτηρισμούς. Τους εκστομίζουν για να σας κοπαδιάσουν. Ο Νεγκροπόντε απέδειξε ότι η απλή ανθρωπιά είναι πολυτιμότερη από κάθε πολιτική έννοια. Τούτο είναι που του θαυμάζω περισσότερο.

Νέος Κολόμβος, άλλο ταξίδι…

Τα τσακάλια της αγοράς ομολογούν ότι ο εκατονταδόλαρος υπολογιστής θα αναδειχθεί στον πλέον ευπώλητο στον κόσμο, όταν ενταθεί ο ρυθμός παραγωγής του στην Ταϊβάν. Η Intel και η Microsoft συνωμοτούν πώς να αντεπιτεθούν. Η Intel ανέπτυξε ήδη laptop 400 δολαρίων, που απευθύνεται στους δασκάλους και όχι στους μαθητές. Υπακούει στο Πεκίνο, φαίνεται.

Ο Νεγκροπόντε διαμαρτύρεται: "Εξαντλείτε όλη την προσοχή σας στο computer. Είναι σαν να προσέχετε μόνο το πλοίο του Κολόμβου και όχι το Π ο ύ πηγαίνει αυτό. Πρέπει να θυμάστε ότι το εγχείρημα αφορά την Παιδεία".

Σωστά. Το πλοίο του Νικόλα παρακάμπτει ως και έναν αιώνα υστέρησης του Τρίτου Κόσμου και φθάνει τώρα στα χέρια των πλέον περιφρονημένων μαθητών του πλανήτη. Πηγαίνει να εγκατασταθεί στα πιο στερημένα σπίτια και στα πιο εξουθενωμένα σχολεία της Γης. Φέρνει σε κοκαλιάρικα παιδιά, που δεν έχουν καθαρό νερό, τα σύγχρονα εκπαιδευτικά εργαλεία των συνομηλίκων τους του πλούσιου Βορρά. Χωρίς τον Νίκο μας, τούτα τα εργαλεία δεν θα άγγιζαν τη ζωή τους.

Το πλοίο του Νικόλα είναι η καλή και προωθημένη Αμερική, η οποία εξάγεται στα πιο καθυστερημένα μέρη του κόσμου. Αν αφαιρέσετε μύθους που προσκολλήθηκαν στην ιστορία και αν προσθέσετε αλήθειες που αποκολλήθηκαν, όπως η γενοκτονία των Ινδιάνων, ο Νεγκροπόντε αποτελεί για την ανθρωπότητα σπουδαιότερο κεφάλαιο από εκείνο του Κολόμβου. Ο ίδιος θα έχει αντίρρηση σε τούτο. Πρέπει να του ζητήσουμε να προσέξει λιγάκι, εκτός από το Π ο ύ πήγαινε το πλοίο του Κολόμβου, και το Γ ι α τ ί πήγαινε εκεί. Στο Γ ι α τ ί ο δικός μας είναι ασυγκρίτως καλύτερος. Πηγαίνει για να βοηθήσει. ΄Οχι για να λεηλατήσει, να βιάσει και να εξανδραποδίσει. Για να μορφώσει, όχι για να σταυρώσει.

Αν ο Νικόλας δεν ήταν Ποσειδωνιάτης, "βγαλμένος (αποκομμένος) από τον ελληνισμό", θα θυμόταν το πλοίο του Οδυσσέα και την Ιθάκη. ΄Οχι το πλοίο του Κολόμβου και την Αμερική. Αλλά δεν μπορεί να είναι αποκομμένος από τον ελληνισμό κάποιος που ανεβάζει πανιά για μακρινά ταξίδια. Αρχίζω να ξεσκεπάζω το ψεύδος μου. Ο Νεγκροπόντε μνημονεύει τον Κολόμβο και το πλοίο του, το οποίο κατευθύνθηκε στην Αμερική. Ο ίδιος επιβαίνει σε άλλο πλοίο, με άλλον πλοίαρχο και άλλη πορεία. Ο Νίκολας είναι ένας Οδυσσέας που επιστρέφει στους Κύκλωπες και στους Λαιστρυγόνες, για να τους βοηθήσει. Ο Τρίτος Κόσμος είναι η Ιθάκη του. Το είπαν Τρίτο Κόσμο, για να αποφύγουν να τον πουν Φτωχό Κόσμο.

Ο Νίκολας μιλάει ελληνικά. Προφέροντάς τα, κάνει τα πιο γλυκά λάθη. Τα γλυκαίνει η προσπάθειά του να τα χρησιμοποιεί και η αφοβία του να λαθεύει, αρκεί να μαθαίνει. Τέτοια λάθη είναι πανάκριβα κοσμήματα.

Είναι Χιώτης. Ο πατέρας του Δημήτρης διατηρούσε με τον Μιχάλη Περρατικό φιλία που συνεχίζουν τα τέκνα τους. Μας το είπε ο καπετάνιος, στον Νίκο Μπακογιάννη και σ’ εμένα, όταν τον επισκεφθήκαμε για τελευταία φορά. Ο ιδρυτής του Μedia Lab έχει σπίτι στην Πάτμο. Πηγαίνει εκεί αθόρυβα. Τόσο που το "χωριό" της Αθήνας δεν έχει ακόμη πληροφορηθεί ότι στην Πάτμο έγινε η πρώτη πιλοτική δοκιμή του WiFi, του ασύρματου Internet.

Ο Νίκολας Νεγκροπόντε έχει ελληνικό διαβατήριο. Αν αμφισβήτησα την ελληνικότητά του, αν το αποκάλεσα Ποσειδωνιάτη, διαπράττοντας φοβερή ατιμία, εκστομίζοντας ψέμα αισχρό, το έκανα διότι τον αγάπησα και θέλω να του εμπνεύσω τον φόβο της απώλειάς της. Τον θέλω δικό μας. Δηλαδή όλου του κόσμου. Έλληνα οικουμενικό…

Στη διεύθυνση laptop.org  θα συναντήσετε την οργάνωση Ένας Υπολογιστής Για Κάθε παιδί. Μπορείτε να εργαστείτε γι’ αυτήν ως εθελοντής ή να δωρίσετε υπολογιστή σ’ ένα παιδί του Τρίτου Κόσμου. Μαζί με τα έξοδα αποστολής, στοιχίζει 200 δολάρια.

Εκατό υπολόγιζαν, περισσότερα τους βγήκαν, αλλά… κάτω από εκατό δολάρια θα καταλήξει η τιμή του υπολογιστή των φτωχών! Το πραγματικό κόστος των ηλεκτρονικών μειώνεται κατά 50% κάθε 18 μήνες. Για να κρατούν τις τιμές ψηλά, οι εταιρείες φορτώνουν τις συσκευές με νέες λειτουργίες. "Δεν θα τις μιμηθούμε", λέει ο Νεγκροπόντε. "Δεν βλέπω τα παιδιά του κόσμου

σαν αγορά".